Ghép đàn ong dú bản địa: nhận đúng loài rồi mới ghép

Ở Việt Nam có nhiều loài ong dú bản địa sống chung một vùng: con nhỏ đen bóng, con nâu sẫm, con có bụng hơi vàng, con làm cửa tổ dài như cái kèn, con chỉ đắp một lỗ nhựa nhỏ xíu. Người mới nuôi thường gom tổ từ nhiều nguồn, để cạnh nhau trong vườn, và tới lúc một thùng suy kiệt thì nghĩ ngay tới chuyện dồn nó sang thùng bên cạnh. Chỗ vấp nằm đúng ở đó: hai thùng trông na ná nhau chưa chắc đã cùng loài.

Ghép đàn là nhập phần quân và bọng ấu trùng của một đàn đã hết đường gượng dậy vào một đàn khoẻ, để số ong còn lại tiếp tục làm việc thay vì tàn dần. Với ong dú bản địa, việc này chỉ thành khi hai bên là cùng một loài. Bài này đi theo đúng thứ tự người có nghề vẫn làm: nhận loài trước, xét tình trạng đàn sau, rồi mới tính tới tay chân.

Vì sao ong dú bản địa khó ghép hơn người ta tưởng

Mỗi loài ong dú có mùi tổ, cách xây bọng và cách canh cửa riêng. Ong của loài này đi lạc vào thùng loài khác thường bị lính gác giữ lại ngay ở cửa. Khi người nuôi cố ý dồn cả một đàn khác loài vào, kết quả hay gặp là ong cắn nhau ở cửa tổ suốt mấy ngày, xác ong rơi đầy đáy thùng, và đàn nhận cũng mất sức theo.

Thêm một điều nữa: ở nhiều vùng, tổ giống được bắt hoặc mua từ nhiều chỗ, thậm chí từ người buôn gom lại. Tên gọi địa phương lại rất lộn xộn, cùng một loài mà mỗi nơi gọi một kiểu, hai loài khác nhau lại chung một tên. Vì vậy đừng dựa vào cái tên người bán ghi trên thùng. Hãy dựa vào mắt mình.

Kiểm tra hai đàn có cùng loài không

Không cần kính lúp hay sách chuyên khảo. Đứng trước hai thùng vào buổi sáng nắng, khi ong ra vào nhiều, và so ba thứ sau.

Nếu còn lưỡng lự, cứ coi như khác loài và đừng ghép. Mất một đàn yếu đáng tiếc, nhưng kéo theo cả đàn khoẻ thì còn tiếc hơn. Muốn nhận mặt các loài kỹ hơn, xem thêm mục Các loài ong dú của site.

Khi nào thật sự cần ghép

Ghép là đường lui cuối, không phải cách chữa mọi chuyện. Những trường hợp đáng ghép:

• Đàn mất chúa đã nhiều tuần, mở ra không thấy bọng ấu trùng mới, quân thưa dần.
• Đàn vừa qua sự cố lớn: thùng rơi vỡ gần hết bọng, bị kiến tràn vào, hay dính thuốc phun làm chết phần lớn ong thợ.
• Đàn èo uột kéo dài dù đã đổi chỗ đặt, che nắng, sửa thùng mà không khá lên.

Còn đàn chỉ ra vào thưa vì đang giữa mùa khô, ít hoa, thì đó là nhịp tự nhiên. Đàn ong dú bản địa vốn quen co lại khi thiếu nguồn và nở ra khi mưa về. Ghép lúc này là phí một đàn còn tự hồi phục được.

Các bước ghép cho đàn cùng loài

1. Chọn đàn nhận. Phải là đàn khoẻ, có chúa đang đẻ, ong ra vào đều, không có mốc. Ghép vào đàn đang đuối thì cả hai cùng chìm.
2. Cho quen hơi. Đặt hai thùng sát nhau, cửa cùng hướng, để ba tới năm ngày. Ong hai bên lượn qua lại, mùi tổ dần lẫn vào nhau.
3. Ghép vào chiều mát. Chọn hôm nắng ráo, khoảng cuối chiều khi phần lớn ong thợ đã về. Mở cả hai thùng, nhẹ tay chuyển phần bọng ấu trùng còn nguyên và phần quân sang đàn nhận, đặt gần khối bọng sẵn có.
4. Bỏ phần hỏng. Bọng vỡ, bọng có mốc, sáp cũ đen xốp thì bỏ ra ngoài, đừng mang sang.
5. Dọn và đóng. Lau sạch mật vương ra để khỏi dụ kiến, ruồi và ong các tổ khác tới cướp. Đóng kín các khe, chỉ chừa cửa chính.
6. Đưa thùng cũ đi. Sáng hôm sau mang thùng rỗng ra xa, để số ong còn bay về chỗ cũ tìm sang thùng mới.

Theo dõi sau khi ghép

Tuần đầu đừng mở thùng. Chỉ đứng nhìn cửa tổ mỗi sáng. Vài ngày đầu thấy ít xác ong ở cửa là chuyện thường. Nếu sau ba bốn ngày xác vẫn rơi nhiều, có tiếng xè xè lạ trong thùng, rất có thể hai đàn không hợp, khi đó bạn chỉ còn cách tách phần ong lạ ra hoặc chấp nhận để đàn nhận tự xử lý.

Sau khoảng hai tuần, nếu cửa tổ đông và ong mang phấn về đều, việc ghép đã thành. Ghi lại ngày ghép, nguồn hai đàn và loài để lần sau đối chiếu. Phần Nhân đàn có thêm bài về tách đàn, việc ngược lại với ghép, để bạn tính đường gầy lại số thùng khi mùa hoa tới.

Bắt đầu lại từ đàn đúng loài

Nhiều người phải ghép liên tục chỉ vì ngay từ đầu gom tổ lẫn lộn loài, rồi đàn nào cũng lay lắt. Cách đỡ tốn công nhất là mua tổ giống có nguồn rõ, biết chắc loài, để cả vườn cùng một loài và sau này ghép hay tách đều dễ. Trại Ong Quý ở Trảng Bàng, Tây Ninh nuôi tổ giống ong dú, làm mật ong dú, sản phẩm từ sáp ong dú như son dưỡng môi và hộp quà mật; bạn có thể hỏi trực tiếp về loài trước khi nhận tổ. Ai muốn tận mắt xem người ta mở thùng, nhận loài và ghép đàn thì có thể đăng ký tour học thực hành tại trại.

Câu hỏi thường gặp