Tách xong vài tháng mà tổ con vẫn èo uột, quân không tăng. Phản xạ đầu tiên là nghĩ mất chúa.
Nhưng có ít nhất bốn nguyên nhân, và phân biệt được thì mới xử lý đúng.
- Mất chúa là nguyên nhân phổ biến nhưng không phải duy nhất
- Chia quá lệch khi tách cũng làm tổ con không lên nổi
- Chỗ đặt tổ con có thể là vấn đề
- Tách sai mùa thì tổ con không kịp gây dựng
Bốn nguyên nhân theo thứ tự
Mất chúa: không thấy ong non tập bay quá sáu tuần, quân giảm dần.
Chia quá lệch: tổ con nhận quá ít quân hoặc quá ít ấu trùng non, nên không đủ sức tự vận hành.
Chỗ đặt sai: nắng chiều quá gắt, quá ẩm, hoặc gần khu phun thuốc.
Tách sai mùa: tách cuối mùa mưa nên tổ con vừa gây dựng đã gặp tháng 1 đến tháng 3.
Loại trừ theo thứ tự này thì phần lớn trường hợp tìm ra nguyên nhân.
| Nguyên nhân | Dấu hiệu | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Mất chúa | Không có ong non quá sáu tuần | Ghép về đàn khác |
| Chia quá lệch | Quân rất ít ngay từ đầu | Ghép bù quân hoặc để yên chờ |
| Chỗ đặt sai | Cả cụm đó cùng kém | Dời sang khu khác |
| Tách sai mùa | Tách gần mùa khó | Để yên, chờ mùa mưa sau |
| Kiến quấy kéo dài | Có đường kiến, ong căng ở cửa | Xử lý ngay |
| Đàn mẹ vốn đã yếu | Cả hai bên đều kém | Ghép lại làm một |
Phân biệt mất chúa với chia lệch
Hai nguyên nhân này biểu hiện khá giống nhau nên dễ nhầm.
Mất chúa: vài tuần đầu vẫn có ong mang phấn về vì còn ấu trùng, rồi ngừng hẳn. Không bao giờ thấy ong non tập bay.
Chia lệch: quân ít ngay từ đầu nhưng vẫn có ong non tập bay đúng mốc, chỉ là ít và chậm.
Dấu hiệu phân biệt chính là ong non tập bay. Có thấy dù ít thì đàn có chúa, và vấn đề chỉ là thiếu quân.
Trường hợp thiếu quân thì đàn tự hồi được, chỉ cần thời gian và để yên.
Khi nguyên nhân là chỗ đặt
Manh mối: nếu cả cụm đặt cùng khu đều kém trong khi cụm khác vẫn ổn, thì vấn đề nằm ở vị trí.
Cách kiểm: đổi chỗ tổ con với một tổ khoẻ ở khu khác, chờ vài tháng rồi xem.
Nếu tổ con khá lên ở chỗ mới thì đúng là vị trí.
Ở Đông Nam Bộ thì nắng chiều mùa khô gắt, thùng đặt nơi trống dễ quá nhiệt, nên nắng chiều là nguyên nhân hay gặp với tổ đặt ở khu trống.
Khi nào nên chờ, khi nào nên xử lý
Chờ nếu: có ong non tập bay dù ít, đang trong tháng 1 đến tháng 3, hoặc tổ mới tách chưa quá sáu tuần.
Xử lý ngay nếu: có kiến, thùng nghiêng, thấy ẩm mốc, hoặc ong bò không bay được.
Ghép về đàn khác nếu: quá tám tuần không có ong non và quân giảm rõ.
Nguyên tắc chung là đừng can thiệp sớm. Phần lớn tổ mới tách chỉ cần thời gian và để yên.
Phòng cho lần tách sau
Ghi lại: tách ngày nào, chia thế nào, đặt ở đâu, kết quả ra sao.
Sau vài lần là thấy quy luật. Có thể là mình hay chia lệch, hoặc hay tách muộn, hoặc một khu trong vườn vốn không hợp đặt tổ mới.
Sửa được nguyên nhân lặp lại thì tỉ lệ thành công lần sau tăng rõ.
Ở Ong Dú Bản Địa, chính cuốn sổ này chỉ ra rằng tách sau giữa tháng 5 đến tháng 11 thì tỉ lệ thành công thấp hẳn, và từ đó lịch tách được điều chỉnh.
Những chỗ người nuôi hay vấp
- Kết luận mất chúa mà chưa chờ đủ sáu tuần
- Mở thùng nhiều lần để kiểm tra tổ mới tách
- Tách lại lần nữa khi tổ con chưa hồi
Câu hỏi thường gặp
Tổ mới tách bao lâu thì lên?
Vài tháng để ổn định, và thường phải qua một mùa mưa mới thấy rõ.
Không thấy ong non thì chắc chắn mất chúa?
Chỉ khi đã quá sáu tới tám tuần và quân giảm dần.
Có nên cho tổ con ăn thêm không?
Chỉ khi có dấu hiệu đói rõ. Cho ăn không giải quyết được chuyện mất chúa.
Cả tổ mẹ lẫn tổ con đều kém thì sao?
Có thể đàn mẹ vốn chưa đủ sức. Cân nhắc ghép lại làm một.
Tách lại được không nếu lần đầu hỏng?
Không nên trong cùng năm. Để đàn hồi rồi mùa sau tính.